Peter de Haan promoot Utrecht als culturele hoofdstad van Europa

Utrecht wil in 2018 de culturele hoofdstad van Europa worden. Peter de Haan, directeur van het Universiteitsmuseum, speelt als voortrekker van de Stichting Vrede van Utrecht een centrale rol in deze ambitie van stad en provincie. Hoe groot is de kans dat Utrecht het wordt? Wat draagt de universiteit bij aan de zo fel begeerde internationale status?

Zijn functie bij de Vrede van Utrecht heet officieel 'intendant', maar van die malle titel wil Peter de Haan zo snel mogelijk af. "Intendant?, nee, zo wil ik niet genoemd worden. Eigenlijk is dat een ambtenaar die de koninklijke huishouding bestiert. Ik noem mezelf directeur, dat is duidelijker. We denken er ook over de naam 'Stichting Vrede van Utrecht' om te dopen in 'Stichting Europese Culturele Hoofdstad 2018'. Want dat is onze uiteindelijke opdracht. De viering van driehonderd jaar Vrede van Utrecht in 2013 is een welkome tussenstap op de weg daarheen."

Hij noemt zichzelf een creatieve regelneef. "Ik heb geen zware artistieke bagage, ik ben historicus en heb ook enkele jaren economie gestudeerd. Die nuchtere combinatie heeft me altijd geholpen bij het leiden van het Universiteitsmuseum en komt nu ook van pas in mijn nieuwe functie bij de Vrede van Utrecht. Ik ben eigenlijk een marketeer, een verkoper. De stad Utrecht cultureel verkopen, dat is wat we doen." Peter de Haan (50) is nu negen jaar directeur van het Utrechtse Universiteitsmuseum en sinds drie jaar ook van de Sterrenwacht Sonnenborgh. Zijn detachering bij de Vrede van Utrecht voor twee dagen per week geldt voorlopig nog een jaar; zijn taak bij het museum wordt zo lang waargenomen door twee afdelingshoofden.

Internationale uitstraling

Maakt Utrecht een serieuze kans culturele hoofdstad te worden? "Jazeker", zegt De Haan, "Nederland is volgens een strakke internationale agenda aan de beurt in 2018. Enkele Brabantse steden zijn in de race en we rekenen ook Maastricht, Groningen en Almere tot onze concurrenten. Amsterdam en Rotterdam zijn al aan de beurt geweest. Bovendien gaat de toekenning tegenwoordig eerder naar middelgrote steden. Misschien is Utrecht zelfs te groot en te goed om in aanmerking te komen. Een stad moet echt iets te winnen hebben bij de nominatie. Lille en Gent hebben als culturele hoofdstad van Europa allebei een geweldige sprong voorwaarts gemaakt, qua voorzieningen, infrastructuur en naamsbekendheid."

Utrecht heeft al veel te bieden, vindt Peter de Haan, maar de uitstraling is op enkele uitzonderingen na nog steeds niet internationaal genoeg. Het perspectief van de culturele hoofdstad kan ervoor zorgen dat de stad op Europees niveau echt gaat meetellen en dat het draagvlak onder de inwoners groeit. "Nu wordt het cultureel profiel nog gedragen door de happy few, maar de stad en de regio streven naar een bredere participatie. De eigen bevolking moet snappen waar we mee bezig zijn. Dan helpt het als je kunt laten zien dat de inspanningen zullen leiden tot een aantrekkelijker vestigingsklimaat voor bedrijven, tot meer toerisme en betere voorzieningen voor iedereen."

Stammenstrijd

De Haan nam de leiding van de Vrede van Utrecht een half jaar geleden over van Henk Scholten, de vroegere directeur van de Stadsschouwburg die is vertrokken naar het Theater Instituut in Amsterdam. Het heeft hem even gekost om greep te krijgen op de zuivere doelstellingen van zijn organisatie, maar hij is inmiddels tot de conclusie gekomen dat de opdracht in elk geval nĂ­et is om zelf culturele producties te realiseren. "Daar gaan we mee stoppen, we zijn vooral een lobbyorganisatie en moeten de productie van mooie opvoeringen overlaten aan de vele organisaties in de stad. Wij scheppen waar dat kan de voorwaarden voor een structurele verbetering van het culturele klimaat."

Dat valt lang niet mee, heeft hij al gemerkt in de korte periode dat hij aan de slag is. Het is een publiek geheim dat de daadkracht van de gemeentelijke organisatie hier en daar te wensen overlaat, onder andere vanwege een stammenstrijd tussen de afdelingen economie en cultuur.

"Dat beeld klopt inderdaad, ten dele. Dat stemt me soms wel somber. In het algemeen beschikt de gemeente over een adequaat bestuur, ons contact met een deel van de organisatie is goed, het contact met de provincie is zelfs prima. Toch is het risico van een mislukking aanzienlijk, juist vanwege de interne controverses over macht en geld. Die verhinderen dat er krachtdadig wordt samengewerkt. Daarom heb ik mijn post ook op basis van detachering vanuit het museum aanvaard. Wij kunnen mooie plannen maken, maar hebben niet in de hand of de gemeente boter bij de vis levert."

Op veel andere momenten slaat het enthousiasme weer toe. "Als het ons lukt de impasse te doorbreken kan dit een geweldige injectie worden voor de Utrechtse cultuursector. Onze monumenten, onze musea, onze historie, de experimenteerdrift van de jonge generatie, de bovengemiddelde intelligentie van de inwoners, de dynamiek van de universiteit. Het zijn de onderscheidende karaktereigenschappen van deze stad. Al die krachten kunnen we bundelen in een coalitie van bedrijfsleven, cultuur, onderwijs en wetenschap."

Potentaat

Afgelopen vakantie reed Peter de Haan Aix en Provence binnen. Binnen tien minuten voelde hij: dit moet een universiteitsstad zijn, veel jonge mensen op straat, de cultuurhistorische aantrekkelijkheden, de arty atmosfeer. "Utrecht komt in de buurt van steden als Aix en Provence, Bologna, Gent, maar is veel minder bekend en zichtbaar. We horen bij de middelgrote Europese universiteitssteden met een herkenbare kwaliteit en dynamiek. De aanwezigheid in onze regio van de grootste universiteit van Nederland is een sterke troef."

Peter de Haan belichaamt in zijn dubbele directeursfunctie de culturele samenwerking tussen universiteit en stad. Die twee zijn zichtbaar naar elkaar toegegroeid de laatste tijd. Door de Culturele Zondagen, het Museumkwartier, de toenemende bijdragen van studenten en wetenschappers aan de Utrechtse evenementen. In het lustrumjaar 2006 resulteerden deze warme betrekkingen in een heus cultureel convenant dat de wederzijdse betrokkenheid vastlegt voor de toekomst. "Willem Hendrik Gispen heeft daaraan een wezenlijke bijdrage geleverd. Hij heeft het profiel van de universiteit als drager en ook als producent van cultuur stevig gearticuleerd en als bestuurder de cultuurpolitiek serieus genomen." Peter de Haan typeert de scheidende rector als een 'warme' bestuurder. "Hij is op zijn manier natuurlijk een potentaat, laten we wel wezen. Hij kan ijdel zijn en arrogant. Maar hij is wel een potentaat van de warme, emphatische soort. Ik ben van die man gaan houden, vanwege zijn betrokkenheid en zijn inhoudelijke kracht en visie. Zijn culturele interesse is zeer oprecht."

En daar heeft de universiteit van geprofiteerd ? "Zonder hem had het Universiteitsmuseum misschien niet meer bestaan. En samen met zijn broer Toon Gispen, die destijds wethouder was, heeft Willem Hendrik ervoor gezorgd dat Sterrenwacht Sonnenborgh als cultureel erfgoed voor de stad en de universiteit behouden is gebleven. Die eer kan ik ze wel gunnen. Het is knap dat dat is gelukt in een klimaat waar dit soort culturele voorzieningen maar moeilijk zijn uit te drukken in economisch rendement." Peter de Haan vreest niet dat de universitaire cultuursector onder het nieuw samengestelde college van bestuur gevaar loopt. "Ik heb alle vertrouwen dat de nieuwe rector de cultuur ook een warm hart toedraagt. Hans Stoof gedraagt zich ingetogener dan zijn druk gesticulerende voorganger, maar volgens mij is ook hij authentiek cultureel angehaucht."

Vrede van Utrecht

Op 11 april 1713 is de Vrede van Utrecht getekend, een belangrijk moment in de geschiedenis van Europa. Een jaar lang hadden diplomaten uit alle windstreken in het veilige conferentieoord Utrecht met elkaar onderhandeld om een eind te maken aan een reeks verwoestende oorlogen, die in bijna twee eeuwen vele miljoenen mensenlevens hadden gekost. In het buitenland is Utrecht het meest bekend door deze Vrede van Utrecht, in eigen land roept de Unie van Utrecht uit 1579 meer herkenning op. In 2013 willen de stad en de provincie driehonderd jaar Vrede van Utrecht groots herdenken. Nu al organiseert de gelijknamige stichting tal van programma's die kunst en cultuur koppelen aan actuele thema's als oorlog, vrede en verzoening. Zoals dit najaar met het programma Kunst in mijn buurt 'over het bijzondere dagelijks leven van Utrechters'.

Twan Geurts

Verschenen op 11-10-2007 in Ublad 6 (39).